Tenso | Bomen

don 23.09.2010 — 20:15 uur Pieterskerk in Utrecht

‘Dat groeit maar, dondert niet waar, dat groeit maar alle kanten op’ stelt Erik Menkveld in een van zijn door Micha Hamel verklankte gedichten vast. Voor dit concert heeft het Nederlands Kamerkoor het motto Tenso/Bomen gekozen. Tenso refereert aan Tenso Network Europe, een samenwerkingsverband van professionele kamerkoren die hedendaags koorwerk ten gehore willen brengen. Jaarlijks organiseert het een festival, de Tensodagen, vorig jaar in Amsterdam, dit jaar in Oslo. De term ‘tenso’ is afkomstig uit de troubadourlyriek en staat voor een vocaal ‘dispuut’ – over de liefde en het leven. Vertaald naar onze tijd: een boom opzetten, bomen.

Bomen, maar dan in de oorspronkelijke betekenis van het woord, is ook de titel van Micha Hamels nieuwste werk, een semi-theatrale ruimtecompositie. Thomas Tallis en Arne Nordheim hebben zich verdiept in de Klaagzangen van Jeremia: ‘Hoe eenzaam zit zij neder, de eens zo vrolijke stad…’ De Italiaanse klankoccultist Giacinto Scelsi houdt het in Antifone sul nome ‘Jesu’ op de aanroeping van Jezus. Peter-Jan Wagemans fantaseert op poëzie van Mallarmé over het leven en de dood. De Servische componiste Isidora Zebeljan gaat in haar voor het Nederlands Kamerkoor geschreven compositie Latum lalo terug naar heidense tijden.
Een uitspraak van Luther luidt: ‘Al zou ik weten dat ik morgen zou sterven, dan zou ik toch vandaag nog een boompje planten’. Deze woorden laten zich ook betrekken op de opzet van dit, bijna uitsluitend uit premières bestaand, concert, gedirigeerd door de dynamische jonge Let Kaspars Putniņš. Hiermee breekt het koor opnieuw een lans voor muziek van onze tijd.

Wenen en klagen

Zoals toentertijd gebruikelijk, was Thomas Tallis, ‘Gentleman of the Royal Chapel’, componist, zanger, koorleider en organist in één persoon. Hij was in dienst van Henry VIII, Edward VI, Mary Tudor en korte tijd van Elizabeth I. Als componist bestond zijn taak hoofdzakelijk daarin de kerkdiensten van muziek te voorzien. Tallis’ oeuvre bestaat dan ook voor het grootste deel uit religieuze koormuziek. Hij toont zich een meester van de woordexpressie. Jeremia’s woorden, het wenen en klagen van de mensen in het verwoeste Jeruzalem spreken in Tallis verklanking direct tot het hart.

Rouw

In het oeuvre van Peter-Jan Wagemans nemen programmatische, op literaire teksten gebaseerde composities een belangrijke plaats in. Hij kiest vaak zwaarmoedige onderwerpen, teksten van Kafka, Joyce en, zoals in de vandaag klinkende liederencyclus, Mallarmé. Het zijn de onvoltooide die Wagemans in zijn recente en ‘definitieve versie’ geboeid hebben: nagelaten fragmenten, waarin de dichter naar aanleiding van het overlijden van zijn achtjarig zoontje mijmert over leven en dood. ‘Un Tombeau pour Anatole’ luidt de titel van dit enkel uit schetsen voor gedichten bestaande werk. De Nederlandse componist heeft er een aantal uitgekozen en zo samengesteld dat er een soort verhaal ontstaat.

Converte nos Domine ad Te

Gemeten aan opvoeringen wereldwijd is Arne Nordheim naast Grieg de bekendste Noorse componist. In de jaren ‘70 brak hij internationaal door. De met veel prijzen onderscheiden componist overleed enkele maanden geleden in Oslo. Nordheims composities laten zich niet in een bepaalde modernistische stroming onderbrengen. Constant gebleven is zijn affiniteit met programmatische onderwerpen en het verklanken van literaire teksten, zijn liefde voor de vocale muziek. In zijn koorwerken, zoals in Tres Lamentationes ‘Secundum Hieremiam prophetam’, toont hij zich een madrigalist pur sang – in de betekenis van: expressie verlenen aan het gezongen woord. Het werk eindigt met de door het gehele koor gedeclameerde smeekbede ‘Breng ons, Here, tot U weder’ – Converte nos Domine ad Te.

Een bos van bomen

Geïnspireerd door gedichten van Erik Menkveld (bekend van o.a. ‘De Karpersimulator’, ‘Schapen nu!’) heeft Micha Hamel een semi-theatraal ruimtestuk gecreëerd, waarin de zangers over de zaal zijn verdeeld en waarin twee sprekers optreden, een dichter (Erik Menkveld zelf) en een vrouw. Mens en natuur of mens versus natuur vormen het onderwerp van het werk ‘dat het midden houdt tussen een poëzievoordracht en een koormadrigaal’ (Hamel). Op verzoek van de componist schreef Menkveld hiertoe een extra gedicht binnen deze thematiek, mogelijk gemaakt door een bijdrage van de Vrienden van het Nederlands Kamerkoor. Hamels werk is geschreven voor het Nederlands Kamerkoor en opgedragen aan zijn voormalig directeur, Leo Samama.

Religieuze meditatie

Giacinto Maria Scelsi, Conte d’Ayala, ging door voor een wonderlijke occultist en een geëxalteerde zonderling. De muziekwereld heeft daarom lange tijd nauwelijks nota genomen van deze Italiaanse componist, totdat hij door uitvoeringen in de jaren tachtig in Duitsland aan de vergetelheid werd ontrukt. De oosterse muziek en cultuur, waarmee Scelsi in de jaren vijftig op diverse reizen door Azië in aanraking kwam, zijn bepalend geweest voor zijn ontwikkeling als componist. Scelsi’s composities lijken op meditaties. Zo ook Antifona sul nome ‘Jesu’ uit 1970, waarin de zangers maar één woord als een bezweringsformule herhalen: Jesu. Scelsi grijpt in dit werk terug op de christelijke liturgie en de antifonale zangpraktijk.

De klank van oude woorden

De nu 43-jarige Servische componiste Isidora Zebeljan is bezig aan een opmerkelijke carrière. En niet alleen in haar geboortestad Belgrado, waar ze reeds op 26-jarige leeftijd aan het conservatorium compositie mocht doceren en waar ze inmiddels de functie van hoogleraar compositie bekleedt. Zebeljans werken zijn veelal gebaseerd op fantasievolle, aan theatrale voorstellingen gerelateerde onderwerpen. Vandaar dat zij ook geregeld muziek bij films schrijft en een affiniteit heeft met het genre van de opera. In 2003 werd in Amsterdam haar opera Zora D in première gebracht en daarna twaalf keer uitgevoerd in de Weense Kammeroper. Zij werkte samen met de befaamde Amerikaanse videokunstenaar Bill Viola en is onder andere in Londen, Venetië en het IDFA in Amsterdam een gevraagde gast. Zebeljan over haar nieuwe werk Latum Lalo, een koorcompositie geschreven voor Het Nederlands Kamerkoor: ‘Latum Lalo voor twaalf stemmen is gebaseerd op verschillende verzen, versdelen en refreinen van Servische en Roemeense gezangen en zigeunervolksliederen. Bijzonder aan deze teksten is het feit dat ze hun betekenis in de huidige taal verloren hebben. Het is dus een samenstelling van ‘zinloze’ woorden waardoor een soort dadaïstische nonsense-taal is ontstaan. Mijn belangrijkste gids was de klank van de woorden.’

---