Het begon allemaal met het Butterfly Effect, het vlindereffect. Een kleine, onbeduidende actie, het fladderen van de vleugels van een vlinder, kan grote onvoorspelbare gevolgen elders hebben: ‘The death of one butterfly has a ripple effect on subsequent historical events.’ De ontdekking van de relativiteitstheorie door Albert Einstein in 1905 was krachtiger dan die ene enkele vlinderslag. Kleine beetjes massa konden volgens hem worden omgezet in enorme hoeveelheden energie in relatie tot de lichtsnelheid. Maar die kleine beetjes massa resulteerden in veel groter onheil, onder andere in de atoombommen die op Nagasaki en Hiroshima vielen. Deze nucleaire dreiging hangt nog steeds als een donkere wolk boven ons.
Dear Professor Programma- toelichting
In 2021 resulteerden deze gedachten bij componist Mathilde Wantenaar in de compositie Dear Professor Einstein. Het was een half uur durend werk, deels gebaseerd op brieven van kinderen aan Einstein. De vlinderachtige eenvoud van die teksten was hartveroverend: ‘Dear Mr. Einstein, I am writing to you to find out if you really exist.’ Parallel daaraan klonken de technische ontwikkelingen van de ontwikkeling van de atoombom maar ook af en toe het persoonlijke leven van Einstein en dat van zijn eigen kinderen. De kracht van de wetenschappelijke nieuwsgierigheid en haar vermogen om te scheppen én te vernietigen stonden centraal in de compositie.
Alle betrokkenen waren het er in 2021 over eens dat het werk een avondvullende voorstelling verdiende. Het was dus zaak om naast Albert Einstein op zoek te gaan naar andere wetenschappers die belangrijke ontdekkingen deden die niet alleen positieve gevolgen hadden maar eveneens tot desastreuze of dubieuze Foto : Philippe Vogelzang 7 ontwikkelingen zouden leiden. Een onbedwingbare nieuwsgierigheid was hun leidraad. Net zoals bij het mythische personage Koios, de titaan van de intelligentie, begon die nieuwsgierigheid met verwondering en met het stellen van vragen. Koios betekent letterlijk ‘vragen stellend’.
Om een reis door de tijd mogelijk te maken werd gekozen voor Charles Darwin. Het werd daarmee een avontuurlijke ontdekkingstocht naar de geheimen van de creatie, een zoektocht van de mens naar kennis en betekenis, van het allereerste begin tot misschien wel het allerlaatste, onbekende einde. Het licht van Koios schijnt fel maar werpt ook slagschaduwen op de toekomst.
Charles Darwin werd beroemd van zijn wereldreis, waarbij zijn bezoek aan de Galapagoseilanden voor de kust van Ecuador tot revolutionaire inzichten leidden over de evolutie van dieren, planten en mensen. De ironie van de geschiedenis wil dat uitgerekend een zoon en een neef van Darwin niet veel later diens theorie van de natuurlijke selectie op de maatschappij zelf wilden toepassen. Mensen die men minderwaardig vond zouden zich niet meer mogen voortplanten. Ideeën hieromtrent werden in de loop van de twintigste eeuw verder ontwikkeld, totdat men zelfs ging ingrijpen in het DNA van onze genen. Wat zou Charles Darwin zelf hiervan hebben gevonden, met zijn dochter Annie die op tienjarige leeftijd aan roodvonk overleed, en zijn jongste zoontje Charles Waring, dat het syndroom van Down had?
Het valt op dat bij zowel Darwin als Einstein ethiek en emotionele betrokkenheid grote factoren voor hun werk waren. Hun wetenschap was nooit emotieloos, nooit gespeend van een verantwoordelijkheidsgevoel. Daarin speelden de familieomstandigheden en generaties een doorslaggevende rol. Kinderen stellen de vragen die de wetenschappers ook stellen, pure en belangeloze vragen. Bovendien is er een onderlinge band tussen de twee, tussen Darwin en Einstein. Iets wat we misschien een emotional bond zouden kunnen noemen. Soms was die direct, zoals wetenschappelijke beïnvloeding en inspiratie, soms emotioneel. Zo blijven ze alle twee iconen van het zuivere denken - als scherp contrast met de ontsporing van hun wetenschap.
Willem Bruls
Wereldpremière
